Từ khoảng tháng 5 đến tháng 10, những vùng chuyên canh cà phê lớn tại Đắk Lắk, Lâm Đồng, Gia Lai và Đắk Nông thường bước vào mùa mưa. Nguồn nước dồi dào giúp cây phát triển cành, lá và nuôi quả, nhưng đồng thời cũng tạo môi trường thuận lợi để nhiều tác nhân gây bệnh hình thành và phát tán.
Mùa mưa là giai đoạn vườn cà phê bước vào thời kỳ nuôi quả mạnh, nhưng cũng là lúc bộ lá, cành mang trái và hệ rễ chịu áp lực lớn từ độ ẩm kéo dài. Khi tán cây rậm, vườn thiếu thông thoáng hoặc nguồn bệnh còn lưu tồn, các bệnh như nấm hồng, rỉ sắt, thán thư, khô cành khô quả có thể phát triển nhanh và ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất vụ hiện tại lẫn sức cây cho mùa sau.
Lượng mưa lớn, ẩm độ không khí duy trì ở mức cao cùng tình trạng sương mù vào sáng sớm khiến bề mặt lá, cành và quả thường xuyên ẩm ướt. Đây là điều kiện thích hợp cho nhiều loại nấm bệnh nảy mầm, xâm nhiễm và lan nhanh trong vườn. Đáng lưu ý, mùa mưa cũng trùng với giai đoạn cây cần nhiều dinh dưỡng để phát triển quả. Nếu bộ lá hoặc cành mang trái bị tổn thương, khả năng quang hợp và vận chuyển dinh dưỡng có thể suy giảm, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất.
Trong số các bệnh thường xuất hiện trên cây cà phê vào mùa mưa, nấm hồng và rỉ sắt là hai đối tượng cần được theo dõi sát vì đều có khả năng làm suy giảm bộ tán, cành mang quả và sức sinh trưởng của cây.
Bệnh nấm hồng thường phát triển trên thân và cành trong điều kiện vườn ẩm, tán cây rậm hoặc thiếu ánh sáng. Ở giai đoạn đầu, trên bề mặt cành có thể xuất hiện một lớp tơ mỏng màu trắng, thường khó nhận thấy nếu bà con không kiểm tra kỹ. Khi bệnh tiến triển, lớp nấm chuyển dần sang màu hồng đặc trưng và bao phủ quanh cành.
Phần cành phía trên vị trí nhiễm bệnh có thể vàng lá, héo dần rồi khô chết do quá trình vận chuyển nước và chất dinh dưỡng bị cản trở. Nếu nấm tấn công đúng vào cành đang mang nhiều quả, cây có nguy cơ rụng quả hoặc mất một phần sản lượng ngay trong vụ hiện tại. Cành bị chết cũng làm giảm lượng cành dự trữ cho quá trình ra hoa, đậu quả ở mùa vụ kế tiếp.
Bệnh thường bắt đầu ở một số điểm khuất trong tán, nơi độ ẩm cao và ít được chiếu sáng. Vì vậy, khi chỉ quan sát từ bên ngoài vườn, bà con có thể không nhận ra dấu hiệu ban đầu. Đến khi lá trên cành chuyển vàng hoặc khô rõ rệt, nấm đã có thể phát triển quanh thân cành và lan sang những vị trí lân cận.
Song song với nấm hồng, rỉ sắt cũng là bệnh phổ biến trong các vườn cà phê khi điều kiện thời tiết ẩm kéo dài. Dấu hiệu dễ nhận biết của bệnh là các chấm nhỏ màu vàng nhạt xuất hiện trên lá. Ở mặt dưới, vết bệnh hình thành lớp bột màu vàng cam, tương tự màu của kim loại bị gỉ.
Khi cà phê bị rỉ sắt nhưng không được kiểm soát sớm, số lượng vết bệnh sẽ tăng lên, liên kết thành từng mảng và làm lá chuyển vàng. Lá bị tổn thương nặng có thể rụng sớm, khiến diện tích quang hợp của cây giảm đáng kể.
Lá cà phê bị bệnh rỉ sắt
Khác với một số bệnh chỉ tác động tại một vài vị trí, rỉ sắt có thể làm suy yếu toàn bộ bộ tán nếu phát triển trên diện rộng. Cây vừa phải sử dụng dinh dưỡng để nuôi quả, vừa mất dần lá khỏe nên dễ rơi vào tình trạng suy kiệt. Sau thu hoạch, cây cần nhiều thời gian hơn để phục hồi tán, hình thành cành dự trữ và chuẩn bị cho đợt ra hoa tiếp theo. Vì thế, thiệt hại do rỉ sắt không chỉ giới hạn trong vụ đang thu hoạch mà còn có thể kéo dài sang mùa sau.
Nấm hồng và rỉ sắt có vị trí gây hại khác nhau: nấm hồng tập trung chủ yếu trên thân, cành; trong khi rỉ sắt tấn công trực tiếp vào bộ lá. Tuy nhiên, cả hai đều thường phát triển mạnh trong môi trường ẩm, vườn thiếu thông thoáng và cây có sức chống chịu kém. Nếu được nhận diện từ giai đoạn đầu, việc khoanh vùng và kiểm soát bệnh thường thuận lợi hơn so với khi cành đã khô hoặc cây đã rụng nhiều lá.
Do đó, thăm vườn thường xuyên là công việc cần được duy trì trong suốt mùa mưa. Bà con nên kiểm tra cả mặt dưới lá, các đoạn cành phía trong tán và những khu vực ít ánh sáng, thay vì chỉ quan sát phần ngọn bên ngoài. Cành đã nhiễm bệnh nặng cần được cắt bỏ, thu gom và xử lý xa khu vực trồng để hạn chế nguồn nấm tiếp tục phát tán.
Tỉa cành, tạo tán hợp lý giúp ánh sáng và không khí lưu chuyển tốt hơn trong vườn, đồng thời làm giảm thời gian bề mặt cây duy trì trạng thái ẩm sau mưa. Hệ thống mương, rãnh cũng cần được khơi thông để tránh nước đọng quanh gốc. Bên cạnh đó, chế độ dinh dưỡng nên được điều chỉnh cân đối, không bón thừa đạm khiến tán cây phát triển quá rậm và mô non dễ bị tác nhân gây bệnh xâm nhập.
Ngoài nấm hồng và rỉ sắt, cây cà phê trong mùa mưa còn có thể gặp bệnh thán thư, khô cành khô quả, thối rễ hoặc một số dạng đốm lá. Thán thư có thể làm cành, lá và quả xuất hiện vết nâu đen; trong khi khô cành khô quả khiến từng đoạn cành mang trái bị héo và mất khả năng nuôi quả. Các bệnh này thường phát triển thuận lợi khi vườn ẩm, cây suy yếu hoặc nguồn bệnh từ tàn dư chưa được xử lý triệt để.
Vì các bệnh có thể xuất hiện cùng lúc hoặc nối tiếp nhau, bà con không nên chờ triệu chứng lan rộng mới bắt đầu can thiệp. Biện pháp phù hợp hơn là xây dựng kế hoạch phòng bệnh theo từng thời điểm đầu, giữa và cuối mùa mưa; kết hợp vệ sinh vườn, tạo tán thông thoáng, quản lý nước, chăm sóc dinh dưỡng và sử dụng sản phẩm bảo vệ thực vật đúng đối tượng, đúng liều lượng.
Mùa mưa Tây Nguyên mang lại điều kiện cần thiết để cây cà phê phát triển và nuôi quả, nhưng cũng là giai đoạn áp lực bệnh hại gia tăng rõ rệt. Chủ động theo dõi nấm hồng, rỉ sắt cùng các bệnh thường gặp khác sẽ giúp bà con xử lý sớm, hạn chế mất bộ lá, cành mang quả và giảm nguy cơ ảnh hưởng đến vụ mùa tiếp theo.
